1. Cương tức tuyến vú sinh lý

         + Dấu hiệu:  Khoảng 2- 3 ngày sau sinh thường xảy ra hiện tượng căng sữa do sữa bắt đầu được tiết nhiều ở vú. Bà mẹ cảm thấy căng nặng, sờ nắn tuyến vú thấy căng cứng. Hiện tượng này do vú quá căng, một phần do sữa bị ứ lại, một phần do các mô bị phù nề làm cản trở lưu thông sữa.

+ Xử trí nhanh:

. Chườm ấm hoặc đắp khăn ấm lên ngực 5 phút trước khi cho bú.

. Massage nhẹ nhàng từ phía nách hướng về núm vú.

. Cho bé bú liên tục hoặc dùng máy hút cạn sữa thừa.

2. Tắc tia sữa:

+ Dấu hiệu:  Ống dẫn sữa bị tắc một phần hay hoàn toàn sẽ làm cho dòng sữa không thể chảy ra ngoài và bé không thể bú được. Lúc đó, một vài nơi trên bầu ngực hoặc cả bầu ngực sẽ sưng lên, sờ vào thấy cứng và nếu kéo dài trong vài tiếng có thể gây sốt cao. Trước khi sốt, vùng da ở khu vực này có dấu hiệu sưng đỏ rất khó chịu. Núm vú và quầng vú có thể bị phình mạch máu và xuất hiện các đốm trắng trên núm vú.

Hình 1. 1. Tắc tuyến sữa

+ Nguyên nhân tắc tia sữa: Sữa mẹ không được kích thích, có thể là do bé không bú thường xuyên hoặc không cho bé bú đủ thời lượng, ít dinh dưỡng do ăn uống kiêng khem quá khắc nghiệt theo quan niệm cũ, mẹ có quá nhiều sữa và nó không được hút hết ra ngoài để chuẩn bị cho đợt sản xuất tiếp theo. Mẹ mặc áo ngực quá chặt cũng khiến cho dòng chảy sữa không chảy đều, mang áo ngực quá rộng làm cho bầu ngực chảy xệ và gây áp lực lên tuyến sữa, ăn quá nhiều chất béo, dầu mỡ hoặc thức ăn có quá nhiều gia vị. Ngoài ra khi mẹ căng thẳng, stress cũng sẽ ảnh hưởng đến việc sản sinh ra hormone và làm dòng sữa chảy chậm.

+ Xử trí nhanh:

Không ngừng bú: Tiếp tục cho bé bú bên tắc (lực bú của bé là máy thông tắc tốt nhất).

Đổi tư thế bú (để cằm bé hướng về phía cục cứng).

Dùng tay day ép nhẹ vào cục cứng trong lúc bé đang bú hoặc lúc hút sữa.

 Chườm lạnh sau cữ bú để giảm sưng viêm.

3. Nứt cổ gà

+ Dấu hiệu: Núm vú có vết rách, trợt da, chảy máu, đau rát vú khi bé ngậm vào.

+ Xử trí nhanh:

     Sửa lại khớp ngậm: Bé phải ngậm sâu, ôm hết quầng vú, không chỉ ngậm mỗi đầu ti.

     Vắt vài giọt sữa mẹ thoa lên vết nứt sau cữ bú (sữa mẹ giúp kháng khuẩn và nhanh lành da).

      Để ngực trần thông thoáng, tránh mặc áo ngực quá chật gây cọ xát.

4. Viêm vú (Nhiễm trùng mô vú)

+ Là hậu quả của một tình trạng cương tức tuyến vú hoặc tắc ống dẫn sữa.Viêm vú ở những bà mẹ đang cho con bú làm giảm sản xuất sữa và làm thay đổi thành phần tế bào của sữa. Những thay đổi xảy ra trong tuyến vú trong suốt quá trình phản ứng viêm được cho là làm tăng tính thẩm thấu của hàng rào máu - sữa.

Dấu hiệu: Một vùng ngực sưng đỏ rực, sờ vào thấy nóng, mẹ bị sốt cao, ớn lạnh, mệt mỏi như cảm cúm.

        Xử trí nhanh:

   - Vẫn duy trì cho bú hoặc vắt sữa đều đặn để giải phóng áp lực cho bầu ngực, cần đi khám bác sỹ để được khám và tư vấn điều trị.

5. Áp xe vú sau sinh:

 Dấu hiệu: là tình trạng viêm sưng, nóng, đỏ, đau nhức ở vú do tích tụ mủ trong vú, thường phát triển do nhiễm trùng vú không được điều trị kịp thời hoặc điều trị không đầy đủ. Áp xe vú có những dấu hiệu như:

+ Sưng, đau, căng tức và nóng rát ở bầu ngực

+ Da ở đầu núm vú hoặc toàn bộ ngực bị ửng đỏ

+ Đầu núm vú có thể bị tụt, chảy mủ trắng

+ Lượng sữa mẹ giảm dần, có thể chứa mủ hoặc có mùi hôi tanh khiến bé không bú được

+ Biểu hiện toàn thân như sốt cao từ 38 đến 40 độ, mệt mỏi, lạnh run người, ăn uống kém...

Nguyên nhân:

 Áp xe vú do tắc tia sữa kèm theo sự xâm nhập của vi khuẩn vào ống dẫn sữa, thường gặp nhất là Staphylococcus aureus. Khi mẹ bị tắc tia sữa, sữa không thể chảy ra ngoài tạo thành cục cứng. Cùng lúc đó, sữa mới vẫn tiếp tục được tạo ra gây căng tức ống dẫn sữa, lâu ngày dẫn đến viêm tuyến vú và áp xe vú. Trong tháng đầu tiên sau sinh, khoảng 85% trường hợp áp xe vú là do nguyên nhân này.

Ngoài ra, tình trạng áp xe vú còn do các nguyên nhân như mẹ không vắt sữa dư thừa sau khi trẻ bú xong dẫn đến ứ đọng sữa. Trẻ bú không đúng cách, bú kém, hay do mẹ mặc áo ngực quá chật, vệ sinh ngực không sạch, mẹ bị stress hay trầm cảm sau sinh khiến quá trình sản sinh hormone oxytocin giảm sút dễ gây tắc tuyến sữa.

Áp xe vú sau sinh là bệnh lý nguy hiểm, nếu không được can thiệp xử trí kịp thời gây ảnh hưởng sức khỏe người mẹ, chất lượng sữa cho con và nhiều biến chứng khác. Cụ thể như sau:

+ Mất sữa

+ Nhiễm trùng lan rộng: Ổ áp xe lan rộng gây nhiễm trùng sang các cơ quan lân cận, nặng hơn có thể biến chứng nhiễm trùng huyết gây suy thận, suy đa tạng... đe dọa tính mạng sản phụ.

+ Hoại tử mô mỡ vú: Thường gặp khi ổ áp xe vỡ gây hoại tử ngực.

+ Viêm xơ tuyến vú và nguy cơ ung thư vú.

Điều trị áp xe vú bằng cách sử dụng kháng sinh, chích rạch da và dẫn lưu mủ áp xe nếu dùng kháng sinh không cải thiện. 

Hình 1. 2. Áp xe vú sau sinh

+ Giai đoạn sau sinh là một trong những thời kỳ nhạy cảm nhất trong cuộc đời người phụ nữ. Trong quá trình hồi phục, sản phụ không chỉ đối mặt với những thay đổi về sinh lý mà còn đối diện với những khó khăn tâm lý, gây ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe tổng quát. Các vấn đề thường gặp bao gồm đau nhức tuyến vú, nguy cơ viêm nhiễm, căng sữa, mặc dù có nhiều tiến bộ trong y khoa, nhưng việc chăm sóc sức khỏe sản phụ sau sinh vẫn còn hạn chế vì chưa đủ điều kiện để kết hợp các phương pháp khoa học và truyền thống. Massage vú đã được chứng minh là một biện pháp hiệu quả trong việc giảm căng thẳng tuyến vú, thông sữa, và phòng ngừa viêm nhiễm.

Xử trí nhanh:

          - Nhập viện khẩn cấp: Bác sĩ sẽ chọc hút mủ dưới siêu âm hoặc chích rạch dẫn lưu mủ, kết hợp kháng sinh liều cao. Tham khảo thông tin quản lý rủi ro hậu sản tại chuyên khoa phụ sản của

           -Tạm ngưng cho bú bên áp xe (để tránh bé bú phải mủ), nhưng phải vắt bỏ sữa nhẹ nhàng. Bên ngực lành vẫn cho bú bình thường.

NGUYÊN TẮC VÀNG PHÒNG NGỪA

Khuyến cáo: Cho bé bú sớm ngay sau sinh, bú đúng khớp ngậm, vắt sạch sữa dư sau mỗi cữ và luôn rửa tay sạch trước khi chạm vào ngực.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.   Quyết định số 5231/QĐ – BYT, “ Hướng dẫn chẩn đoán, xử trí cấp cứu tai biến sản khoa”, được Bộ Y tế ban hành ngày 28 tháng 12 năm 2010.

2.   Hướng dẫn quy trình khám bệnh, chữa bệnh chuyên nghành phụ sản, ban hành kèm quyết định số 137/QĐ – BYT ngà 24/04/2013 của Bộ trưởng Bộ Y tế.

3.   Thông tư số 38/2016/TT – BYT “Quy định một số biện pháp thúc đẩy nôi con bằng sữa mẹ tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh” của Bộ Y tế ban hành ngày 31 tháng 10 năm 2016 và có hiệu lực ngày 01 tháng 01 năm 2017.

          4. Luật khám bệnh, chữa bệnh 2009.

Thông tư số 43/2013/TT-BYT, ban hành ngày 11 tháng 12 năm 2013 bởi Bộ Y tế, quy định về việc hướng dẫn thực hiện quy trình kỹ thuật chuyên môn trong lĩnh vực y tế.

            5. Hướng dẫn quy trình khám bệnh, chữa bệnh chuyên ngành phụ sản (Ban hành kèm quyết định số1377/QĐ-BYTngày24/4/2013của Bộ trưởng Bộ y tế).